Пусты тэатр Тэатр ніколі не прыносіў мне столькі радасці і болю, як у мінулым годзе. Я таксама адчуваю злосць. Прайшоў год, а я ўсё яшчэ не магу супакоіцца. Кожны раз, калі я бачу ці чытаю чыесьці разумныя разважанні пра тое, што трэба было зрабіць у жніўні 2020 года, мой гнеў мацнее. Таму што я памятаю ўнутраную пустэчу першага тыдня пасля выбараў, калі ты не ведаеш, ці ўсё ў парадку з тваёй сям'ёй і сябрамі, што будзе з табой самім, і зусім не разумееш, што рабіць далей. Пустэча вельмі лёгка запаўняецца страхам і адчаем. Адным з момантаў прасвятлення стаў зварот артыстаў Нацыянальнага тэатра імя Янкі Купалы. Купалаўцы вырашылі зрабіць палітычную заяву ў той час, калі было бяспечней маўчаць. Я ўпэўнены, што артысты, якія ўдзельнічалі ў гэтым запісе, маглі мець розныя погляды на палітыку. Іх аб'ядноўвалі гнеў і адчай. Яны размаўлялі. А для тых, хто можа ўтрымаць уладу толькі гвалтам, гэта было самае страшнае. Таму рэакцыя была максімальна хуткай і рашучай. У навінах купалаўцаў клікалі ў тэатр, дзе павінна была адбыцца сустрэча з прадстаўніком Міністэрства культуры. Я прыйшоў у тэатр. На газоне ля службовых дзвярэй было шмат знаёмых людзей, акцёраў і тэатральных дзеячаў з усяго горада. Незразумела, што менавіта адбываецца. Унутры былі самі купалаўцы, у іх была чарговая сустрэча. Яны вырашалі свой лёс, а мы, іх сябры, чакалі, што яны вырашаць. Атмасфера была напоўнена трывогай. Я памятаю гэтае балючае пачуццё адсутнасці лідэрства, адсутнасці выразнай волі, якая паказвала б, што і як рабіць. Менавіта ў гэтым дакарала нас усіх дзяржаўная прапаганда, кажучы, што мы паслухмяна выконвалі тое, што нам казалі злавесныя «лялькаводы». І ў той жа час я памятаю атмасферу салідарнасці, прыязнасці. Гэта было як пікнік на ўзбочыне. Трывога знікла, калі я ўбачыў, што побач ёсць сябры. Гэта быў адзін з апошніх момантаў, калі мы ўсе былі разам. Размова з міністрам прайшла дрэнна. Тэатральная трупа амаль цалкам спыніла сваю дзейнасць. Яны зніклі з навінавых выпускаў. Але я ведаў, што яны ўсё яшчэ таемна працуюць над спектаклем. У верасні 2020 года, у 100-годдзе тэатра, павінна была адбыцца прэм'ера «Тутэйшых» — п'есы Янкі Купалы, легендарнага беларускага паэта і драматурга, імя якога носіць тэатр. І вось яны напісалі мне, каб я прыехаў. У памяшканне былога завода. Там, таемна, без дэкарацый, толькі для некалькіх дзясяткаў давераных людзей, яны павінны былі сыграць спектакль, каб запісаць яго на відэа. На гэты спектакль сабраліся трывожныя і змрочныя жыхары горада, якія знаходзіліся ў стане вулічнай вайны. Янка Купала напісаў злую сатыру пра апартуністаў, тых беларусаў, якія гатовыя былі служыць любой моцнай уладзе. Аўтар з адчаем і болем глядзіць на тое, як гэтыя людзі навязваюць чужыя парадкі на яго зямлі, і педантычна называе іх «тутэйшымі» («тутэйшымі»). Тады, 100 гадоў таму, быў шанец стварыць сапраўдную народную дзяржаву, але нічога не атрымалася. І мы сядзелі ў цёмнай зале, і нас аб'ядноўвала вера ў тое, што на гэты раз у нас усё атрымаецца. На наступны дзень на месцы правядзення спектакля адбыўся паліцэйскі рэйд. Вольныя купалаўцы больш не ладзілі адкрытых прэм'ер, іх выступы можна было паглядзець толькі ў інтэрнэце. Цяпер усе спектаклі вольных купалаўцаў («Войцэх», «Страх і адчай Трэцяга рэйха», «Паўліна» і нават дзіцячая п'еса «Чыпаліна») аказваюцца актуальнымі, нават калі ў спектаклях не выкарыстоўваюцца балаклавы, арышты і збіццё. Рэжысёраў і мастакоў цікавіць прырода гвалту і страху, якія пануюць у беларускім грамадстве. За гэтым жа да іх прыходзіць бясконцы паток гледачоў. Пандэмія зрабіла вытворчасць відэаспектакляў у інтэрнэце звычайнай справай. І гэта вельмі карысна, калі стала праблемай бяспекі. У тытрах не падпісваецца здымачная група, толькі артысты, якія былі пад прыцэлам. Будынак іх тэатра доўга пуставаў. Некаторыя артысты заставаліся, але каб зноў пачаць выступы, ім давялося ладзіць праслухоўванні, на якія не прыйшоў ні адзін прыстойны артыст. Нарэшце трупа, сфарміраваная з некалькіх старых і новых артыстаў і студэнтаў, абвясціла пра першы спектакль. Я пайшоў на яго паглядзець. Уражанне было вельмі цяжкім, нават не таму, што артысты дрэнна гралі. А таму, што публіка на першых паказах збіралася выпадкова. Людзі пляскалі ў далоні. На добрым спектаклі публіка становіцца чымсьці адзіным, і тады ўзнікала адчуванне, што артысты граюць перад пустой залай. Такія ж пустыя тэатральныя залы зараз па ўсёй краіне. Учынак Купалаўцава натхніў многіх беларускіх акцёраў і рэжысёраў выступіць публічна. Артысты запісвалі звароты, падпісвалі адкрытыя лісты. Яны ладзілі страйкі. Тыя, каго звальнялі, падавалі ў суд, прайгравалі...